Opfrisbeurt van een eeuwenoude tekst. Erasmus: een hervormer ?

TENTOONSTELLING

Opfrisbeurt van een eeuwenoude tekst. Erasmus: een hervormer ?

6 oktober - 7 januari 2018

Wanneer Luther exact 500 jaar geleden zijn 95 stellingen publiceert, doet hij dat vanuit een uiterst kritische visie op de Kerk van zijn tijd. Zijn tijdgenoot Erasmus, die de nakende afscheuring gadeslaat, tracht beide partijen te verzoenen. Welk antwoord biedt de humanist op deze crisis? Aan de hand van verluchte manuscripten en andere schatten wordt in het Erasmushuis een tipje van de sluier opgelicht !
Meer info

Opfrisbeurt van een eeuwenoude tekst. Erasmus: een hervormer ?

TENTOONSTELLING

Vernissage : Erasmus: een hervormer ?

Donderdag 5 oktober om 18u30


We hebben het genoegen u uit te nodigen op de opening van de tentoonstelling Opfrisbeurt van een eeuwenoude tekst. Erasmus: een hervormer ? op donderdag 5 oktober om 18u30 in het Erasmushuis, welkom !


Vernissage : Erasmus: een hervormer ?

Opfrisbeurt van een eeuwenoude tekst. Erasmus: een hervormer ?

Erasmus, een reformant? Zijn tegenstanders verwijten hem « het ei te hebben gelegd, dat Luther heeft uitgebroed ». Al in het begin van de Reformatie (oktober 1517) weegt die verdenking op de humanistische denker. De Kerk van Rome vindt hem te stoutmoedig, terwijl de aanhangers van Maarten Luther net menen dat hij niet ver genoeg gaat. In eerste instantie weigert Erasmus om partij te kiezen voor het ene of het andere kamp, maar wanneer hij getuige is van het geweld dat het reformisitische ideeëngoed uitlokt, keert hij zich in 1524 publiekelijk van Luther af, in het geschrift De libero arbitrio (Over de vrije wil). Toch slaagt Erasmus er niet in de reputatie van reformant van zich af te werpen; in de tweede helft van de 16de eeuw wordt zijn volledige œuvre trouwens op de index geplaatst.

Deze polemiek overschaduwt het positieve ideaal dat Erasmus sinds zijn eerste geschriften ononderbroken en met het grootste enthousiasme nastreeft. Hij droomt van een diepgaande vernieuwing van de godsdienst. Zijn wapens ? Onderwijs, innerlijke bekering en vooral het verlangen om volgens de voorschriften van het Evangelie te leven, waarvan hij de originele tekst tracht te herstellen aan de hand van oude Griekse manuscripten.

« Iedereen kan theoloog zijn »

Vertrouwend op de waarden van het humanisme, is Erasmus er rotsvast van overtuigd dat « iedereen theoloog kan zijn », tenminste als iedereen ook toegang krijgt tot de tekst van het « zuivere Evangelie », ontdaan van alle overtollige balast en de vele fouten die zich in de loop van de opeenvolgende transcripties hebben opgestapeld. Erasmus' filologische productie - een uitgave van het Nieuwe Testament in het Grieks en in een nieuwe Latijnse vertaling – speelt dan ook een belangrijke rol in de realisatie van zijn hervormingsideaal.

In de Paraclesis, een van de inleidingen op deze nieuwe uitgave van het Nieuwe Testament, beschrijft Erasmus de taal - het woord van Christus - als begiftigd met een poëtische kracht die in staat is het heden te transformeren.

« Met gezond verstand en kritisch inzicht »

Het is als filoloog, « door de betekenisnuances van elk woord in zijn oorspronkelijke vorm te ontvouwen » [1], dat Erasmus erin slaagt het woord van Christus een nieuwe dynamiek te geven, opnieuw tot leven te brengen, werkzaam en efficiënt te maken. Zo baant hij de weg tot een open interpretatie van de Heilige Schrift:

« […] Wanneer we een al te obscure uitdrukking tegenkwamen, hebben we die opgehelderd; wat te ambigu of complex was, hebben we uitgelegd. Telkens de verschillende manuscripten of de ambiguïteit van de taal tot verschillende mogelijke betekenissen leidden, hebben we die gepresenteerd en onze voorkeur uitgedrukt, zodat de lezer in alle vrijheid een eigen oordeel kon vellen » (Voorwoord bij Aantekeningen, I.30-43).

Erasmus neemt afstand van de bijbelcommentaren uit de middeleeuwen, zelfs als die komen van grootmeesters als Origenes, Basilius, Hiëronymus, Gregorius enz. Volgens Erasmus moeten die teksten « met gezond verstand en kritisch inzicht » gelezen worden (Methodus, 1.319).

Door correcties aan te brengen aan de Vulgaat - de officiële versie van de Bijbel die op dat moment zowat een millennium in omloop is - haalt Erasmus zich de woede op de hals van de behoudsgezinde theologen van de Sorbonne en de universiteit van Leuven. Die vrezen dat een kritische blik op de Vulgaat de autoriteit en geloofwaardigheid van de Kerk als instelling zal ondermijnen.

De theologen doorzien het revolutionaire karakter van Erasmus' filologische onderzoek. Hij belicht immers verschillende mogelijke interpretaties van de bijbeltekst en geeft duiding bij de keuzes die in de loop van de geschiedenis gemaakt zijn.

Erasmus biedt bewust weerstand tegen de verleiding van de vereenvoudiging. De waarheid die opwelt uit de confrontatie van verschillende zienswijzen, staat haaks op de dogmatische waarheid die in die tijd domineert. De Heilige Schrift vanuit filologisch perspectief begrijpen, zoals Erasmus dat doet, staat ver van elke vorm van fundamentalisme: het is een vorm van vrijheid van gedachte.

[1] Y. Delègue, Les préfaces au N.T., p. 21.

Persdossier

Bibla latina, XIIIe siècle © Universiteitsbibliotheek Gent Epistolae S. Pauli Glossatae, XIIe siècle © Universiteitsbibliotheek Gent


Fragments du Nouveau Testament sur papyrus. Égypte, IIIe‐IVe siècles  © Universiteitsbibliotheek Gent Middelnederlandse historiebijbel, 1468 © Universiteitsbibliotheek Gent


Les quatre Évangiles, en grec, 2e moitié du XIIIe s, Parchemin © Bibliothèque royale de Belgique Intérieur de la Maison d’Érasme, photographe Stefan Tavernier © Maison d Erasme

top
Martin Seeger & Hans Füssli, Das hond zwen schweytzer bauren gemacht. (Der “Göttlichen Mühle”), [Augsbourg, Melchior Ramminger],1521. MEH E1245.¬ Biblia (détail), Liège, 1456, Parchemin © Bibliothèque royale de Belgique¬ Lettre autographe d Érasme, où il évoque avec ironie le mariage de Luther © KU Leuven Bibliotheken¬ Hans Holbein, Portrait d’Érasme, ca 1530 © Maison d’Érasme¬ Intérieur de la Maison d’Érasme (2), photographe Stefan Tavernier © Maison d’Érasme